नौमती बाजामा नौ झापाली ब्राम्हण , जातीय संकीर्ण सोचबाट माथि उठेर संस्कृति संरक्षणमा जुट्यो एक्टिभ नाइन समूह

झापा / प्रायजसो शुभकार्यमा अनिवार्य मानिने नौमती बाजा व्यावसायिक हुन सकेको छैन् । पुस्तौदेखि प्रयोगमा आएपनि नौमती बाजा व्यावसायिक हुन नसक्दा लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ । नयाँ पिढीले पुरानो पेशालाई अगाल्न नचाहेपछि नौमती बाजा संरक्षणको पर्खाइमा छ । हरेक शुभ कार्यमा निकै प्रख्यात हुने नौमती बाजाका धुन अहिले गाउँघरमा समेत कम सुनिन थालिएको छ । कारण पश्चिमी संस्कृतिको प्रभावका कारण व्याण्ड बाजाले स्थान ओगटेको छ ।

केही वर्षअघिसम्म नौमती बाजा बजाउन दलित समुदायका दर्जीलाई गाउँघरमा आयोजना हुने शुभकार्यमा भ्याई–नभ्याई हुन्थ्यो । तर, यतिबेला नौमती बाजा बजाउने समुदायका व्यक्ति अन्य पेशामा लाग्न थालेपछि नौमती बाजा संकटमा परेको दलित समुदायका अगुवाहरु नै बताउँछन् । अझ नौमती बाजाका लागि आवश्यक पर्ने सामग्री समेत पाइन छाडेको छ ।

शहरी क्षेत्रमा व्याण्ड बाजाले आफ्नो पकड जमाउनु र समय सान्दर्भिक नौमती बाजाको संरक्षण हुन नसक्दा लोपोन्मुख अवस्थामा रहेको यो बाजाको संरक्षका लागि झापाका ब्राम्हण समुदायका नौ जना युवाले अग्रसरता देखाउँदै नौमती बाजा बजाउन शुरु गरेका छन् । विवाह लगायत जुनसुकै शुभ कार्यमा खुलेरै बाजा बजाउन शुरु गरेपछि नौ ब्राम्हणको चर्चा अहिले झापामा मात्र होइन पूर्वमै चलेको छ ।

‘परम्परागत बाजा, हामी सबैको साझा’ भन्दै झापामा रहेर विभिन्न पेशा र व्यावसाय सञ्चालन गरिरहेका ब्राम्हणले नेपाली मौलिक बाजाको संरक्षणका लागि ‘एक्टिभ नाइन समूह’ बनाएर बाजा संरक्षणको अभियान सञ्चालन गरेका छन् । नौमती बाजा जाति विशेष र गोत्र विशेषको मात्र नभई सबैको साझा हो भन्दै लोप हुने अवस्थामा पुगेको यो बाध्यबाधनलाई संरक्षणका लागि आफूहरुले नौमती बाजा बजाउन शुरु गरेको नौमती बाजा संरक्षणका अभियन्ताहरुको भनाई छ ।

नौमती बाजामा नौ ब्राह्मण युवा

गोविन्द निरौलाः अध्यक्ष

२०४६ सालदेखि झिल्को साप्ताहिक पत्रिका काठमाडौंबाट प्राविधिक ज्ञान हासिल गरेका निरौला हाल के के प्रिन्टर्स सञ्चाकल हुन् । यसअघि उनले २०४९ देखि २०५५ सम्म हिमाल छापाखानाको व्यवस्थापक भएर काम गरे । २०४६ देखि २०४८ सम्म लोकतन्त्र साप्ताहिकको प्राविधिकका रुपमा काम गरिसकेका छन् उनले । अर्जुनधारा–११ नयाँ बसपार्कमा स्थायी बसोबास गर्ने उनले एसएलसीसम्मको शिक्षा आर्जन गरेका छन् । २०२५ साल फागुन ४ गते जन्मिएका निरौलाकी श्रीमती रञ्जना छिन् र उनका एक÷एक छोरा छोरी छन् । स्व. टीकाराम निरौला र स्व. नर्वदादेवी निरौलाका रुपमा सुरुङ्गामा जन्मिएका हुन् । एक्टिभ नाइन समूहमा आबद्ध हुँदै उनी ट्याम्को बाधकका रुपमा परिचित छन् ।

भानुभक्त खनालः सचिव

बिर्तामोड– ४ निवासी खनाल पाथीभरा प्रिन्टर्स बिर्तामोडका सञ्चालक हुन् । एमबीएससम्मको अध्ययन गरेका उनले २०७० सालदेखि छापाखाना सञ्चालन गरेका हुन् । २०५७ सालबाट कामना साप्ताहिक पत्रिकाको कम्प्युटर अपरेटर हुँदै सह सम्पादकसम्मको जिम्मेवारी निर्वाह गरेका उनी सामाजिक संघ–संस्थामा पनि आवद्ध छन् । गोपीकृष्ण स्मृति प्रतिष्ठानका कोषाध्यक्ष अनि अरनिको बचत तथा ऋण सहकारी संस्थाको उपाध्यक्ष हुन् उनी । २०६३ देखि २०६५ सम्म कान्तिपुर बचत तथा ऋण सहकारी संस्था काठमाडौंको प्रशासकीय अधिकृतको जिम्वेवारी निर्वाह गरेका उनले २०६५ देखि २०७३ सालसम्म गोमेन्द्र उच्च मावि र रुद्र माविमा अध्यापन समेत गरे । तेह्रथुमको खाम्लालुङ्गमा वलराम र गोमादेवी खनालका पुत्र रत्नका रुपमा जन्मिएका उनी देवीका कोइरालासग विवाह बन्धनमा बाँधिए । हाल उनका एक छोरा एक छोरी छन् । उनी नरसिंन्हा बाधक हुन् ।

सुरेश खतिवडाः सदस्य

झापा शान्तिनगरका खतिवडा पेशाले औषधि व्यावसायी हुन् । उनी बिर्तामोडस्थित मनकामना कलेजमा प्राध्यापन पेशामा संलग्न छन् । स्वास्थ्य र शिक्षामा सम्लग्न खतिवडा संस्कृतिको जर्गेना गर्न पनि उत्तिकै सक्रिय छन् । पछिल्लो समय नौमती बाजा बजाउन शुरु गरेर संस्कृतिको जर्गेना गर्ने देखाएको अग्रसरताले उनलाई अहिले चर्चाको शिखरमा पु¥याएको छ । लोकनाथ र रेणुका खतिवडाका सुपुत्र उनले सरिता ढकालसँग विवाह बन्धनमा बाँधिए उनका एक छोरी एक छोरी छन् । उनी सिएमए संघको महासचिव, औषधि व्यावसायी संघ मेचीका सदस्य हुन् । ओम झापा मेडिकल एण्ड क्लिनिकका सञ्चालक उनले औषधि व्यवसायलाई प्रमुख प्राथमिकतामा राखे । उनी झापाका लोकप्रिय औषधि व्यवसायी हुन् । एक्टिभ नाइनमा आबद्ध उनी झ्याम्टा बाधक हुन् ।

रोहित भट्टराईः सदस्य

२०५५ सालदेखि बिर्तामोडमा छापा खाना व्यावसाय सञ्चालन गर्दै आएका बिर्तामोड– १ का भट्टराई पनि नौमती बाजा बजाउँछन् । उनी नौमती बाध्य बाधक मध्ये सहनाई बाधक हुन् । २०३३ साल असार २३ गते जन्मिएका भट्टराई विभिन्न संघ–संस्थामा आवद्ध छन् । आइएसम्मका अध्ययन गरेका उनले २०५५ सालदेखि बिर्तामोडमा छापाखाना व्यावसाय सञ्चालन गरे । करुणा अफसेट प्रेस सञ्चालन गर्दै आएका उनी हालसम्म पनि उनी सोही व्यावसायमा आवद्ध छन् ।

अरनिका बचत तथा ऋण सहकारी संस्थाको अध्यक्ष मुद्रण उद्योग संघ झापाको सचिव, जिल्ला सहकारी संघको २ नं. क्षेत्रीय समन्वय समिति सदस्य, पञ्चकन्या सोसाइटी बिर्तामोड–१ को सदस्यका रुपमा उनी कार्यरत् छन् । त्यस्तै उनले सूर्य–देवी शिक्षा प्रोत्साहन पुरस्कारको संस्था स्थापना गरेका छन् । आफूले शिक्षारम्भ गरेको विद्यालयमा आमाबुबाको नाममा उनले गरीब तथा जेहेन्दार बिद्यार्थीलाई पुरस्कार प्रदान गर्नका लागि सूर्यदेवी शिक्षा प्रोत्साहन पुरस्कारको स्थापना गरे । साविक शनिश्चरे–३ मा सूर्यप्रसाद र देवीमाया भट्टराईको पुत्ररत्नको रुपमा जन्मिएका उनले निशासँग विवाह गरे । हाल उनका दुई छोरा रहेका छन् ।

बिनोद दाहालः सदस्य

स्व. आमा उर्मिला÷मञ्जु र बुबा निधि दाहालका छोरा बिनोद दाहालले २०६६ सालदेखि छापाखाना सञ्चालन गरिरहेका छन् । बिर्तामोड–५मा उनले बिर्ता प्रिन्टर्स सञ्चालन गरिरहेका छन् । सामाजिक काममा पनि सक्रिय हुने मुद्रण उद्योग संघ झापाको केन्द्रीय प्रतिनिधि हुन् । विश्वहिन्दू महासंघ अन्तर्गत एकल विद्यालय समेत सञ्चालन गरेका उनी २०६० देखि २०६३ सम्म साहित्यिक मासिक पत्रिकाको सम्पादन तथा प्रकाशन गरे । २०६२ देखि २०६४ सालसम्म विवेचना दैनिकको प्राविधिक र बजार प्रतिनिधि भएर काम गरेका उनले अन्ततः छापाखानालाई व्यवसायमा परिणात गर्दै सफल व्यावसायीका रुपमा उनी परिचिति छ । व्यावसायमा उल्लेख्य प्रगति गरेका उनले १० जनालाई रोजगारी समेत दिलाएका छन् ।

आइएसम्मको अध्ययन गरेका उनी माइजोगमाई–१ इलाममा जन्मिएका हुन् । बुद्धशान्ति–६ शान्तिनगरका स्थायी बासिन्दा उनी लक्ष्मी पौडेलसँग विवाह बन्धन बाँधिए अनि उनको एक छोरी छन् । एक्टिभ नाइनमा आवद्ध भएका उनी सनाइ बाधक हुन् ।

अर्जुन थापाः सदस्य

एक्टिभ नाइन समूहमा आबद्ध भएर नगरा बाधकका रुपमा परिचित छन् उनी । थापा पेपर सप्लायर्सका सञ्चालक उनी २०६६ सालदेखि यो व्यावसायमा आबद्ध छन् । बिर्तामोडका स्थायी बासिन्दा उनी सिन्धुपाल्चोकको साँगाचोकगढी नगरपालिका–२ मा जन्मिएका हुन् । आयात निर्यात कम्पनीमा दश वर्षे लामो अनुभव बटुलेका उनले पेपरलाई व्यवसायमा परिणत गरे र त्यसैबाट सफल उद्यमीको रुपमा परिचित बने ।  स्व. रमेशबहादुर थापा र हिरादेवी थापाका छोरा उनी मिना थापासँग विवाह बन्धनमा बाँधिए । उनका एक छोरा छन् । उनले आइएसम्मको अध्ययन गरेका छन् ।

मिलन ढकाल (होमनाथ) ः सदस्य

एक्टिभ नाइनमा आबद्ध हुँदै दमाहा बजाउन शुरु गरेका ढकाल पनि व्यवसायी हुन् । २०६९ सालदेखि हालसम्म मिलन अपसेट प्रेस उनले सञ्चालन गरिरहेका छन् । रिप्रसाद ढकाल र वेदमाया ढकालका पुत्ररत्नका रुपमा पाँचथरको ओयाम–८ मा जन्मिएका उनी हाल अर्जुनधारा–६ मा स्थायी बसोबास गर्छन् । बिएसम्मको अध्ययन गरेका उनले नवज्योति छापाखाना दमकमा तीन वर्ष काम गरे, सगरमाथा नाट्य परिवारको अध्यक्ष हुँदै तीन क्षेत्रको समेत काम गरिसकेका उनले शनिश्चरे बजारमा छापाखाना व्यवसाय शुरु गरे ।

२०६० देखि २०६८ सालसम्म उनले रेम्बो प्रिन्टिङ प्रेस युएईमा समेत काम गरे । एक्टिभ नाइनका सदस्य उनी विवाहित हुन् । उनका दुई छोराछोरीसहित श्रीमती देविका ढकाल रहेका छन् ।

पुण्यप्रसाद खतिवडाः सदस्य

२०६८ सालदेखि न्यू के के प्रिन्टर्स (छापाखाना) सञ्चालन गरिरहेका खतिवडा पुनतः बिर्तामोडका सफल व्यावसायी हुन् । बिर्तामोड–५ मा उनले उक्त छापाखाना सञ्चालनमा ल्याएका छन् । आइएसम्मका अध्ययन गरेका उनी नौमती बाजा संरक्षणमा जुटेसँगै चर्चामा छन् । झलनाथ खतिवडा र गीतादेवी खतिवडाका छोरा प्रभा भण्डारीसँग विवाह बन्धनमा बाँधिए । उनका एक छोरा छन् । उनी बिर्तामोडका स्थायी बासिन्दा हुन् । कनकाई–१ सुरुङ्गामा उनको जन्म भएको थियो ।

झरेन्द्र खतिवडाः सदस्य

अर्जुनधारा टे«डर्सका सञ्चालक खतिवडा २०६४ सालदेखि व्यवसायमा आबद्ध छन् । एसएलसीसम्मको अध्ययन गरेका उनी अर्जुनधारा–५ का स्थायी बासिन्दा हुन् । ढोलक बाधकका रुपमा एक्टिभ नाइनमा आबद्ध भएर नौमती बाजा संरक्षणमा जुटेका उनी अहिले संस्कृति संरक्षणमा समेत जुटेका छन् ।

स्व. खिलप्रसाद खतिवडा र सरस्वती खतिवडाका पुत्ररत्नका रुपमा जन्मिएका उनी नैनकला पौडेलसँग विवाह बन्धनमा बाँधिए । उनका दुई छोरी र एक छोरा छन् । एक्टिभ नाइनमा आबद्ध उनी ढोलक बाधन हुन् ।

कुन बाजाको कति महत्व

सहनाईः सहनाई अर्थात् सनई नौमती बाजाको प्रमुख आकर्षण हो । जो जोडीमा हुन्छ र एकै बनावटमा हुन्छ । फुक्दै पौन फेर्दै यसमा मुरलीमा झैँ हरका आठ वटा प्वालहरूमा औँला चाल्दै बजाइने यो बाजा निकै परिश्रमी लोककलाकारहरूले मात्र बजाउन सक्छन् । एउटा सनई औँला चाल्दै बजाउँदा अर्काले फुकेर सुर मात्र दिइरहन्छ त्यसैले सुर दिने सनईलाई भाले सनई र औँला चाल्दै भाखा हालेर बनाइने सनईलाई पोथी सनई पनि भनिन्छ । विशेषगरी सिल्वर र पित्तलबाट निर्मित सनईले आठ वटा प्वालको भाखा निर्माणबाट छत्तीस राग रागीनीयुक्त धूनहरू प्रस्फुटन गर्दछ ।

ढोलकः मादल जस्तो तर खरी नभएको यो बाजा पनि एकातिर हातले र अर्काेतिर सानो लट्ठीले ठोकेर बजाइन्छ । यसले अरू बाजाहरूको लयलाई ताल छोप्ने र बिट मार्ने काम गर्छ । ढोलक जो झण्डै डेढफिट लामो काठ र छालाले बनेको हुन्छ ।

दमाहाः त्यसैगरी नौमती बाजामध्ये ठूलो बाजाका रूपमा दमाहा पर्दछ । तामा र छालाले बनेको यो बाजालाई काठको गजाले ठोकेर बजाइन्छ । यसको ध्वनि मोटो र थर्काउने प्रकृतिको हुन्छ ।

सानो दमाहाः दमाहाकै आकारको तर त्यसभन्दा सानो दमाहालाई बाउँताल भनिन्छ । यसको आवाज ठूलो दमाहाको जस्तो मोटो हुँदैन । ठूलो दमाहाको तुलनामा यसको धन्काई पनि कम हुन्छ त्यसैले यसैले यसलाई दमाहाको सहयोगी धनबाजाको रूपमा लिइन्छ ।

ट्याम्कोः नौमति अन्तर्गतको ताल दिने अर्को बाजा हो ट्याम्को जसको बनावट झण्डै–झण्डै सानो दमाहा जस्तै हुन्छ । यो सानो र छरितो बाजालाई काठका साना गजाले ठोकेर बजाइन्छ । सनईका स्वरबाट सूर पैदा भएपछि ट्याम्कोले भाखा टिप्दै ताल दिन्छ र अरू बजाहरू बज्न थाल्छन् । यसरी ट्याम्को र सानो दमाहा एकअर्काका पूरक बाजाहरू हुन् । कहिलेकाहींँ बाजा र बाद्यवादकहरूको कमीमा कुनै एकको अभावमा पनि नौमती बाजा बज्ने गर्दछ ।

झ्याम्टा : बाजाहरूको लय टुक्रिँदा ताल दिने यो बाजा काँसबाट बनेको थाल जस्तो आकारको हुन्छ । काँशका दुई थालहरू जस्तै आकारका झ्याम्टामा हातका औँला छिराउनका लागि बनेका दुई प्वालमा डोरी छिराई त्यसैका आडमा हत्केलाले झ्याम्टा एकआपसमा जुधाएर काँशे रन्को निकालिन्छ । सहनाईको सुरमा ट्याम्कोले ताल समातेपछि दमाहा र ट्याम्कोले खालको बिट मार्दछ । त्यसरी विट मार्ने क्षणमा ध्वनियुक्त मिठाससँगै झ्याईं–झ्याईं गर्दै झ्याम्टा बजाइन्छ्र ।

नरसिङ्गा : संस्कृत शब्द नरश्रृङ्गको अपभ्रङ्स भई बनेको शब्द नरसिङ्गा नर (मानिस)ले आफ्नो टाउकोमाथि सिङ् जस्तो ठाडो मारेर बजाउने भएकाले यसका नाम नरसिङ्गा रहेको हुनसक्छ । फुक्ने ठाउँ सानो तर क्रमशः ठूलो–ठूलो हुँदै फुक्दै नरसिङ्गाको मुख ठूलो हुन्छ ।

तामाले बनेको यो बाद्ययन्त्र दुई खण्डमा हुन्छ जसलाई बजाउने बेलामा जोडिन्छ । नबजाई बोक्दा यसको सानो भागलाई ठूलो भागभित्र हाली काँधमा बोकिन्छ । पशुको सिङ्ग आकारको यो बाजा यसमा पारङ्गत थोरैले मात्र बजाउन सक्दछन् । बिहे बटुलोमा जन्ती जाँदा बाटोमा कुनै देवस्थल, गुम्बा, घुम्ती तथा भञ्ज्याङ देउरालीहरूमा नरसिङ्गा फुकिन्छ र सँगसँगै धुँ–धुँ गरेर कर्नाल बजाइन्छ ।

कर्नालः बजाउन सबैभन्दा कठिन बाजाका रूपमा परिचित कर्नाललाई सोझो र अलिक ठूलो नरसिंगाभन्दा हुन्छ । साह्रै मोटो आवाजका लागि फुकेर बजाइन्छ। तामाले बनेको कर्नाल बाजा लामाले प्रयोग गर्ने लामा जस्तै हुन्छ तर फुकाइ फरक हुन्छ । कर्नाललाई पनि नरसिङ्गालाई जस्तै भाँचेर बोकिन्छ र जोडेर बजाइन्छ ।

के हो नौमती बाजा

नौमती बाजा नौ वटा बाजाहरूको सामुहिक बाजा हो । यो पञ्चे बाजाको ठूलो रूप हो । जसमा चारवटा अरू बाजाहरू थपिएको हुन्छ । नौमती बाजाभित्र दमाहा, झ्याली, ट्याम्को, ढोलक, सहनाई, कर्नाल, नरसिंगा बाजा हुन्छन् । जसमा सहनाई र दमाहाका दुई–दुई वटा हुन्छन् । सहनाई र नरसिङ्गा फुकेर, ठूलो दमाहा, सानो दमाहा, ढोलक र ट्याम्को ठोकेर तथा झ्याम्टा र मुजुरा एक आपसमा जुधाएर बजाइन्छ । नौ जना बाद्यवादक लोककलाकारहरूले सुर र ताल मिलाएर एकैपटक बजाउने गरेकाले यो बाद्यसमूहलाई नौमती बाजा भरिएको हो । यो बाजा बजाउन कसरी र कहिलेबाट शुरु भयो त्यसको यकिन नभए पनि नेपालीहरुको मौलिक बाजाका रुपमा यसले महत्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ ।

Purbeli TV

Loading…

खोज र समसामयिक बिषयमा कलम चलाउनुहुने भण्डारी पूर्वेली न्युजका झापा सहकर्मी हुनुहुन्छ ।

सुरेन्द्र भण्डारीबाट थप

लागुऔषधको जालो तोड्न झापा प्रहरी सक्रिय : हालसम्मकै ठूलो परिमाणमा खैरो हिरोइन बरामद, ६ महिला सहित १३१ जना पक्रउ

गोरुगाडाका चक्का बटुलेर गिनीज बुकमा नाम लेखाउने दाउमा प्रसाई

गोरु पक्रदा एसपीको सरुवाको चलखेल !

१९ वर्ष अघी झापाकाे चारआली जंगलमा बलात्कार गरी रुखमा झुण्ड्याइएको अभियोगमा अमेरिका फरार रहेका गौतम नेपाल अउनसाथ परे पक्राउ

आयुर्वेदको बेथिति रोक्न बल्ल अनुगमन

संविधान दिवस मनाउन झापामा नेकपाको तयारी तीव्र

मेघामा दशै तिहार बहार, सामान किन्दा उपहारै उपहार

गैर नेपालीलाई नागरिकता दिन जनप्रतिनिधिनै सम्लग्न रहेको खुलासा

झापामा अपराधको जालो : बिप्लका कार्यकर्ता पक्राउ परे पालै पालो

प्रमाणपत्रका भरमा आयुर्वेद क्लिनिक : कविराज र वैद्यले जाँच्छन् विरामी

तपाईको प्रतिक्रिया